HO LÂU SAU CẢM, CÚM

Bác sĩ Nguyễn Văn Đức

 Ho đứng hàng thứ năm trong các lý do khiến chúng ta đi tìm bác sĩ. Hàng năm người ở Mỹ tiêu hơn 600 triệu đô-la tiền thuốc ho.
Chúng ta đang trong mùa lạnh, mùa ho. Người bệnh ho, rồi bác sĩ cũng ho. Cứ như pháo nổ. Ho ngủ không được, ho trong chỗ làm ai nhìn cũng sợ (nhưng rồi vài ngày sau họ cũng phát ho, còn hơn cả mình!). Ho phát bực, rồi buồn cả bác sĩ sao không cho trụ sinh, không chích thuốc cho mau hết ho.
Ho được phân làm 3 loại tùy thời gian xảy ra bao lâu: ho cấp tính (acute cough), ho bán cấp tính (subacute cough) còn gọi là ho kéo dài (prolonged cough), và ho kinh niên (chronic cough). (Đi khám bệnh, bạn nhớ cho bác sĩ biết bạn ho đã bao lâu, để bác sĩ dễ định bệnh, nghĩ đến những nguyên nhân nào khiến bạn ho. Yếu tố thời gian bao giờ cũng quan trọng hàng đầu trong y khoa.)
Ho cấp tính kéo dài dưới 3 tuần, thường do một bệnh nhiễm đường hô hấp cấp tính (acute respiratory tract infection), như cảm, cúm mùa này. Thường, khi chúng ta bị cảm, cúm, chúng ta ho một hai tuần, nhưng những trường hợp cảm, cúm ho lai rai đến 3 tuần cũng không phải ít.
Ho bán cấp tính (ho kéo dài) là những trường hợp chúng ta tiếp tục ho đến 8 tuần lễ. Nếu không có triệu chứng gì quan trọng khác, và thăm khám kỹ cũng chẳng tìm thấy gì lạ lắm, thường ho bán cấp tính cũng gây do cảm, cúm.  Một số trường hợp cảm, cúm gây ho đến 7-8 tuần.
Ho kinh niên là những trường hợp ho trên 8 tuần. Ba nguyên nhân thường hay gây ho kinh niên là nước sau mũi chảy xuống cổ họng (postnasal drip, do viêm mũi, viêm các xoang quanh mũi), suyễn, và bệnh dội ngược bao tử   thực quản (gastro-esophageal reflux disease).
Bài này, chúng ta bàn về cái ho cứ tiếp tục làm phiền ta sau khi nhiễm cảm, cúm.

Nguyên nhân
Cảm (cold) hay cúm (flu), do siêu vi, khiến đường hô hấp của chúng ta viêm, và ta ho. Cái ho do cảm, cúm lắm lúc kéo dài đến 2-3 tuần lễ. Thỉnh thoảng, ta còn tiếp tục ho lai rai lâu hơn nữa.
Đường hô hấp bị viêm do siêu vi cảm, cúm có khi nhiều tuần sau vẫn chưa lành, khiến các ống thở trở thành nhạy ứng hơn với những tác nhân gây ho bên ngoài, như khí lạnh, khói thuốc, ... Bình thường không sao, nay mới cảm, cứ hít tí khí lạnh, ngửi chút khói thuốc, ta lại ho.
Cảm, cúm cũng có thể khiến nước sau hốc mũi ta cứ chảy xuống họng một thời gian dài, khiến ta tiếp tục ho.

 Chữa trị
Sự chữa trị ho cấp tính (dưới 3 tuần) và bán cấp tính (từ 3 đến 8 tuần) gây do cảm, cúm cần sự hiểu biết và kiên nhẫn của chúng ta.
Cái ho cấp tính do cảm, cúm có thể rất dữ trong 1-2 tuần đầu, liên miên khiến ta không ngủ được ban đêm, ban ngày cũng khó làm việc. Lúc ho đang dữ nhất như vậy, thuốc ho không giúp nhiều lắm, nhiều vị trong chúng ta nghĩ phải cần đến trụ sinh, hoặc chích thuốc. Nhưng khổ nỗi, trụ sinh không giúp gì cả, vì trụ sinh chỉ đánh được vi trùng (như trong các bệnh sưng phổi, viêm xoang quanh mũi, bệnh ho gà), còn cảm, cúm là bệnh do siêu vi. Việc dùng trụ sinh bừa đi, mong cho cái ho nó chóng bớt hoàn toàn không đúng, ngược lại còn có hại, vì thêm tốn kém, phải chịu những phản ứng phụ của thuốc, và làm các vi trùng trở thành kháng thuốc trụ sinh, khi sưng phổi hoặc viêm xoang quanh mũi thực sự xảy ra, ta phải đổi trụ sinh mới, đắt tiền hơn và có thể gây phản ứng phụ nhiều hơn. Còn thuốc chích, chẳng có thuốc chích nào giúp bớt ho. (Nếu bác sĩ đề nghị chích thuốc cho bạn để bạn mau bớt ho, bạn nên xin tên thuốc chích, và tham khảo trên Internet xem thuốc chích này có đúng để chữa ho khi bị cảm, cúm không. Thời buổi Internet, chúng ta kiểm chứng được việc làm đúng, sai của bác sĩ dễ dàng.)
Sau 1-2 tuần, thường cái ho do cảm, cúm sẽ hết hẳn, hoặc dịu bớt, sang thể bán cấp tính, kéo dài thêm một thời gian vài tuần nữa. Sự chữa trị trong giai đoạn bán cấp tính này cũng rất cần sự kiên nhẫn. Nếu ho ít, có vẻ như đang bớt dần, ta không cần chữa. Ho còn nhiều, tùy trường hợp, ta có thể thử dùng cách chữa ngăn nước sau mũi khỏi chảy xuống họng và/hoặc chữa như chữa suyễn (dùng các thuốc xịt làm dãn ống phổi, thuốc xịt atrovent, hoặc thuốc steroid). Trụ sinh trong giai đoạn này cũng không ăn thua gì, trừ khi có sưng phổi, viêm xoang xảy ra, hoặc có dấu chứng ta nghi do bệnh ho gà (sau 2 tuần vẫn còn ho từng cơn dữ đội, khi thở vào có tiếng rít đặc biệt của bệnh ho gà, ói mửa sau khi ho). Bác sĩ không nên dùng trụ sinh để làm vui lòng người bệnh, song ôn tồn giải thích cho người bệnh hiểu rõ cơ chế gây ho sau khi nhiễm cảm, cúm. CDC (Trung Tâm Kiểm Soát và Ngừa Bệnh Hoa Kỳ) mới gửi đến các bác sĩ tài liệu để giúp các bác sĩ dễ giải thích cho người bệnh rằng cảm, cúm là bệnh do siêu vi, trụ sinh không chữa được. (Chắc họ cũng có ý nhắc ngầm các bác sĩ đừng dùng trụ sinh bừa bãi.) 
Ho vì cảm, cúm thường mau chóng hết, tuy có khi lai rai đến 7-8 tuần hay hơn (nếu vẫn khỏe, không nóng sốt, khó thở, bạn không nên hãi sợ sao ho lâu). Chúng ta chữa cái ho dây dưa do cảm, cúm với thuốc ho, thuốc ngăn nước mũi chảy xuống họng, hay các thuốc dùng chữa suyễn, và với sự kiên nhẫn.

3 CÁCH CHỐNG CÚM
MÙA  đông

Bác sĩ Nguyễn Văn Đức
Bị cúm tấn công, chúng ta nóng sốt, đau nhức, khó ở chừng một tuần lễ. Nhưng với một số vị, cúm còn dữ hơn thế, có thể đưa đến chết người.
Ở Mỹ, hàng năm trung bình có khoảng 36.000 người mất mạng vì cúm, và hơn 200.000 người phải vào nhà thương vì các biến chứng của cúm. Các vị già yếu, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và những người mang một số bệnh kinh niên thường bị các biến chứng nặng khi nhiễm cúm. Mỗi năm, 20.000 trẻ em dưới 5 tuổi phải vào nhà thương vì các biến chứng nặng do cúm.
Tại Mỹ, Trung Tâm Kiểm Soát và Phòng Ngừa Bệnh (Centers for Disease Control and Prevention) theo dõi sự hoành hành của cúm sát từng mùa và cho biết cúm lúc này đang lan rộng gần như khắp nước Mỹ. Cúm dữ nhất thường vào tháng Hai, song các dòng siêu vi cúm khác nhau có thể tiếp tục quẩn quanh gây bệnh mãi tận đến tháng Năm. Rất may, có những điều bạn có thể làm để bảo vệ chính bạn và người thân yêu của bạn.
Thuốc ngừa cúm
Đầu tiên, nếu bạn chưa dùng thuốc ngừa cúm, hãy bỏ chút thì giờ đến nhờ bác sĩ dùng thuốc ngừa cúm cho bạn. Thuốc ngừa cúm là cách tốt nhất bảo vệ bạn chống lại cúm, và năm nay thuốc đầy đủ, không thiếu.
Vì mùa cúm có thể kéo dài mãi đến tháng Năm, dùng thuốc ngừa cúm bây giờ vẫn tốt. Hơn nữa, thuốc giúp chống ba dòng siêu vi cúm khác nhau, nên mặc dầu cộng đồng chỗ bạn cư ngụ đang bị một dòng siêu vi cúm tấn công, thuốc vẫn có thể bảo vệ bạn, chống một dòng siêu vi cúm khác biết đâu cũng sẽ xuất hiện làm loạn. Bây giờ, văn phòng một số vị bác sĩ có thể đã hết thuốc chích ngừa cúm, nhưng nhiều bác sĩ khác vẫn còn, bạn thử gọi hỏi quanh, thế nào cũng tìm được chỗ có thuốc.
Ai muốn tránh cúm nên chích ngừa cúm, nhưng đặc biệt những người sẽ có thể bị những biến chứng nặng do cúm (chẳng hạn, trẻ em, các vị cao niên, phụ nữ mang thai, người đang mang những bệnh nặng), và cả người sống chung, chăm sóc cho những vị này lại càng cần chích ngừa cúm.
Cẩn thận mỗi ngày
Thứ nhì, mỗi ngày nếu cẩn thận, chúng ta có thể giúp ngăn chặn sự lan rộng của nhiều bệnh đường hô hấp, trong đó có cúm. Chúng ta che miệng, mũi với khăn giấy khi ho, hắt xì, rửa tay thường với nước và xà bông, và ở nhà nếu chúng ta bịnh. Và cũng nhớ cố tránh đưa tay lên sờ mắt, mũi, miệng, vì siêu vi có thể lây truyền qua đường này dễ dàng.
Nên luôn cảnh giác, nghĩ đến các triệu chứng của cúm: sốt cao, nhức đầu, mệt đứ đừ, ho khan, đau họng, chảy hay nghẹt mũi, và đau nhức các bắp thịt. Nếu bạn có những triệu chứng này, nhớ tránh xa người khác để khỏi lây bệnh cho họ.
Thuốc chống siêu vi cúm

Và thứ ba, có thuốc chống siêu vi cúm (influenza antiviral drugs) được công nhận để chữa và ngừa cúm. Dùng chữa bệnh, những thuốc này có thể rút ngắn thời gian bị bịnh và khiến các triệu chứng của bạn nhẹ hơn. Chúng cũng có thể ngừa những biến chứng nặng do cúm. Thuốc cần có toa bác sĩ và nên được dùng ngay trong vòng 48 tiếng khi triệu chứng cúm mới xảy ra mới có hiệu quả.
Nếu bạn bỗng dưng ngã bệnh với những triệu chứng kể trên trong mùa này, bạn nên đi khám bác sĩ ngay. Bác sĩ sẽ thăm khám bạn, cân nhắc xem có phải bạn quả bị cúm, thời gian nhiễm bệnh của bạn còn sớm trong vòng 48 tiếng không, các phản ứng phụ của thuốc, v.v., trước khi quyết định có khuyên bạn dùng thuốc chống siêu vi cúm hay không. Trong trận chiến với cúm, thuốc chống cúm là phòng thủ quan trọng hàng nhì của chúng ta sau thuốc ngừa cúm. Hai thuốc chống siêu vi được khuyên nên dùng để chữa cúm trong mùa cúm 2007 2008 này ở Mỹ: Tamiflu (oseltamivir) và Relenza (zanamivir). [Ghi chú: đây là hai thuốc chống siêu vi (antiviral drugs), không phải trụ sinh (antibiotics); các trụ sinh không diệt được siêu vi cúm, siêu vi cảm, dùng vô ích, chỉ dùng khi có biến chứng như sưng phổi, viêm xoang xảy ra.]
Vậy, mùa cúm này, về phần bạn, bạn hãy thực hành những cách giản dị kể trên để bảo vệ chính bạn, và cả những người khác, ngăn chặn sự lây lan của cúm.